Badacz związany z Google, Pietro Miotti, ogłosił, że 48 agentów AI wskazało nieznane dotąd stanowisko Majów w Meksyku. Okazało się jednak, że miejsce zostało opisane w czasopiśmie naukowym ponad rok wcześniej. Sprawa wywołała krytykę archeologów i pokazuje, co się dzieje, gdy amatorzy z potężnymi narzędziami wchodzą na teren specjalistów.
Jak powstało „odkrycie”
Pomysł zrodził się podczas podróży po Peru. Miotti zastanawiał się, co dawni odkrywcy zrobiliby z dzisiejszą technologią. Wybrał lidar, czyli skanowanie laserowe, które pozwala tworzyć szczegółowe trójwymiarowe modele terenu, i zlecił agentom AI przeszukanie danych udostępnianych przez NASA. Ponieważ dla Peru publicznych danych jest mało, przeniósł uwagę na region Majów.
Agenci wskazali wiele obiecujących miejsc, w tym dużą osadę, która wedle ich ustaleń nie figurowała w rejestrach. Miotti zapytał o nią meksykański Narodowy Instytut Antropologii i Historii (INAH), korzystając z AI przy tłumaczeniu korespondencji na hiszpański. Instytut odpowiedział, że nie ma w ewidencji zarejestrowanego stanowiska w tym miejscu. Całość, jak podkreśla Miotti, była prywatnym projektem, realizowanym bez zasobów Google. Autor sam zaznaczył też, że nie jest archeologiem i że znalezisko wymaga weryfikacji w terenie.
Dlaczego archeolodzy protestują
Krytyka pojawiła się szybko. Sarah Parcak z University of Alabama at Birmingham napisała na Bluesky: „Dlatego mamy recenzję naukową”. Zwróciła uwagę, że brak wpisu w rządowej bazie nie oznacza, że miejsce jest nieznane lub niezmapowane. Badacze zarzucali też projektowi szerzenie dezinformacji i odbieranie zasług ludziom, którzy od dziesięcioleci korzystają z zaawansowanych narzędzi cyfrowych.
Miotti przyznaje, że nie rozumiał różnicy między stanowiskiem niezarejestrowanym a niezmapowanym. Tłumaczy, że archeolodzy z dobrych powodów nie publikują współrzędnych stanowisk, więc sprawdzenie, czy miejsce jest znane, wymaga porównywania obrazów z rysunkami w artykułach, a nie przeszukania bazy. Dla agentów AI to trudne zadanie. Po krytyce Miotti zaktualizował wpis i dopisał autorów wcześniejszych badań.
Elizabeth Graham z University College London zauważa, że problemem archeologii Majów nie jest brak nowych stanowisk. Wiele z nich jest znanych, tylko niezbadanych, niewykopanych ani niezmapowanych. Wskazuje też, że lokalne społeczności często od dawna wiedzą o obiektach w swojej okolicy, więc samo słowo „odkrycie” bywa nadużyciem. Prawdziwą barierą są jej zdaniem pieniądze: brakuje funduszy na wykopaliska i mapowanie. Ivan Šprajc ze słoweńskiej akademii nauk, współautor publikacji opisującej to stanowisko, dodaje, że samo zauważenie czegoś na danych niewiele wnosi do wiedzy. Obawia się także zalewu zgłoszeń od kolejnych „odkrywców” AI oraz ryzyka, że publikowanie lokalizacji przyciągnie szabrowników.
Co to oznacza dla czytelnika w Polsce
Historia dotyczy Meksyku, ale mechanizm jest uniwersalny. Lidar jest ważnym narzędziem także w Europie, w tym u nas. Archeolodzy używają go do wykrywania pozostałości dawnych osad, grobowców czy pól uprawnych ukrytych pod lasem. Dane z lotniczego skanowania laserowego bywają dostępne publicznie, więc w teorii każdy może je analizować. Samo wskazanie podejrzanego kształtu w terenie to jednak dopiero początek: trzeba go zweryfikować i sprawdzić w literaturze, a często także w terenie.
Warto więc ostrożnie traktować nagłówki o tym, że „AI odkryła” coś nowego. Zanim uznamy to za przełom, trzeba zapytać, czy ktoś sprawdził to w istniejących badaniach i czy wynik oceniają specjaliści. Przykład z Meksyku pokazuje, że bez tego ciężar weryfikacji spada na ekspertów, którzy muszą tracić czas na prostowanie doniesień.
Źródło: The Verge – „No, AI agents did not discover a previously unknown Maya site”
